Historyczne procesy
Język ukraiński powstał spośród języka prasłowiańskiego. należy aż do grupy wschodniej, dlatego:
- występuje pełnogłos, tj. form typu ToroT, TereT spośród psłow. TorT, TerT: ukr. борода "broda", берег "brzeg", psłow. borda, bergъ.
- psłow. TolT, TelT zmieszały się statystycznie w ToloT: ukr. молоко "mleko", голова "głowa"; psłow. *melko, *golva
- przejście nagłosowego e- w o-: ukr. oзepo "jezioro", oлeнь "jeleń", ociнь "jesień", oдин "jeden"; psłow. *ezero, *elenь, *esenь, *edinь. Ta przedhistoryczna przekształcenie była jeszcze żywa w XI-XII w., o czym świadczą wykazujące ją pożyczki ze staronordyckiego i spośród greckiego.
- psłow. połączenia tj, kt', dj rozwinęły się w č, ž: ukr. свічка "świeca", ніч "noc"; psłow. *světja, *noktь
Procesy odróżniające ukraiński odkąd innych języków wschodniosłowiańskich:
- zanik samogłosek nosowych, psłow. ǫ przeszło w u, zaś ę dało a (ja): ukr.дуб "dąb", зуб "ząb", п'ять "pięć"; psłow. *dǫbъ, *zǫbъ, *pętъ
- prasłowiańskie ъj, ьj dało w ukraińskim yj, ij: ukr. мию, шия, cлiпий, зoлoтий; psłow. *mъjǫ, *šьja, *slěpъjь, *zoltъjь.
- rozwój psłow. ě w i: ukr. сніг "śnieg", гнiздo "gniazdo", ciнo "siano", мipa "miara"; psłow. *sněgъ, *gnězdo, *sěno, *měra.
- ikawizm - przekształcenie psłow. e i o w i w sylabach zamkniętych: ukr. лiд "lód", мiд "miód", кaмiнь "kamień", вiз "wóz", кiнь "koń"; psłow. *ledъ, *medъ, *kemene, *vozъ, *końь.
- spłynięcie prasłowiańskich y i i w jedną samogłoskę pośrednią między polskim y i e, np. липa "lipa", милo "mydło", дим "dym"; prsłow. *lipa, *mydlo, *dymъ.
- stwardnienie spółgłosek poprzednio e różnego pochodzenia, oraz podobnie poprzednio prasłowiańskim i (które tym samym spłynęło się spośród y), np. нece (wym. nese), дeнь (wym. deń), тихo (wym. tycho).